[ПАНОПТИКОН]

Крајот на историјата…

Германскиот филозоф Валтер Бенџамин дава една многу интересна теза за историската свест кај човекот. Според него, ние ја доживуваме историјата, ја поимаме, не кога сме движечки дел од неа, од некој нејзин процес, туку ја сфаќаме како Историја само во контекст на некој крај, на некое „проблематично минато“, завршеток на некоја култура, нешто што се распаднало – „waste of culture” , т.е. ја сфаќаме како „инерција на реланото“.

Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb (1)
Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 1

По оваа аналогија, но во идеолошка и политичка смисла, по „распадот“ на источниот блок, некаде во 1992 година Френсис Фукујама ја објавува книгата „Крајот на историјата и последниот човек“, каде со месијанска елоквенција на неоконзервативист, прокламира дека западната либерална демократија е таков еден самообновувачки систем, што претставува крајна станица на човечката цивилизација и го сигнализира крајот на нејзиниот социкултурен развој [1] – т.е. укажува дека е започнато пост-идеолошко доба. Капиталистичката поетика на видливиот победник (во Студената војна) се  раскрилува на поимите како слободен избор, слободен пазар, либерални опшества, идентитетски политики, борба за признавање (но не и прераспределба на позициите на социјална моќ).

Според ова, може да се тврди дека развиениот капитализам е самоодржлива „игра“ која не држи на нашето место не толку преку идеи, колку преку нејзините материјални техники, како и дека меѓу тие техники економската принуда е многу поефикасна отколку какво и да било проповедање. Дека системот се одржува не толку преку наметнување идеолошко значење колку преку целосно уништување на значењето, а и овие значења во кои можат да веруваат народните маси можат да бидат различни од оние на владетелите без тоа да претставува закана од некакви сериозни нарушувања. И на крајот, можеби навистна постои доминантна идеологија, но никој не е до толку наивен за да верува во неа. Во ваквите тези има трошка вистина – ако ништо друго, тогаш барем во тврдењето дека материјалните фактори имаат многу поважна улога во обезбедувањето  на потчинетост отколку идеолошките. Сепак, гледано во целина, тезата за крајот на идеологијата е крајно неубедлива. [2]

Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 2
Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 2

Waste of culture, бомбата, Ајзенхауер

Глетка која прикажува еден целосно распаднат и напуштен Њу Јорк до совршена суптилна морничавост, се всушност сцени од филмот The last man on earth (Ubaldo Ragona, 1964 USA, денеска реанимиран како I am legend од 2007 со Will Smith во главна улога). Постапокалиптичното дејство ја следи состојбата во која се нашло човештвото, после епидемија на вирус кој го претвора во зомби цивилизација, притоа еден човек – кој случајно е научник, мора да се бори и (во америкаснки стил) да го спаси крајот на денот. Но зошто ваков пример? При карајот на 50те во САД, интересен поджарн се развива од Film Noir, понесен од лев Холивуд. Главна тематика е дистопијата и крајот на светот, борба на човештвото со некоја вонземска или непозната сила која се заканува. Зад оваа филмска психологија, стојат две историски трауми: првата е директна последица на човечкиот страв од користењето на атамското оружје, кој вели, да ние победивме, но каде е тука Бог, каде ни се границите штом сме способни да произведеме таква сила – и често научникот е оној кој го спасува денот. Додека кај пропагандните филмови (ако може така да ги наречеме, заради политичкиот контекст на Студената војна), крајот на светот е прикажан како закана од некое огромно животно (ирационалност наспроти морално супериорна нација), вонземјани од „Црвената планета“ (метафоричка референца за СССР?) и секогаш војската е таа која го спасува денот, користејќи некакво супер-фантастично-оружје. Овие филмови ни го прикажуваат стравот, нихилизмот, анксиозноста, на поствоените години и ајзенхауровата ера. Токму оттаму ќе започнеме, користејќи го ова како спојување на двете целосно спротиставени тези од почеткотот – на Валтер Бенџамин кој вели дека светот го разбираме во неговите руини, и онаа на Фукујама – дека дошол периодот на „последниот човек“.

Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb (3)
Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 3

Враќање дома, предградието, благословот на средната класа

Освен дистопискиот филм, кој повеќе е интерна занимација на жонглирање со метафори за алтернативците, многу поголема популарност здобива воениот филм, филмот за враќањето дома, за повторното наоѓање на семејството и традицијата. Нуклеарно „здраво“ семејство, стабилна средна класа, совршен живот во предградието, далеку од декаднетниот живот на метрополата (работници, фабрики и сл.) треба да е новата асоцијација на американскиот начин. Еволуцијата на идејата за Американскиот сон веројатно можеме да ја проследиме и преку новите начини на рекламирање. Рекламирањето безброј нови малечки апарати за кујната и домаќинството (скоро и непотребни), козметика, лекови, храна и прехрамбени препарати (често со сексистички призвук), замислени се како целосен визуелен антипод на советскиот пропаганден постер, но го имаат истото идеолошко дејство. Конзумеризам на продуктите, конзумеризам на идејата.

Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 4
Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 4

Робата/стоката автоматски си создала сопствена идеологија: она што системот го одржува не е некој збир од доктрини, морализирачки дискурси или идеолошка надградба, туку рутинска материјална логика на секојдневието. Конзумеризмот го заобиколува значењето со цел врз субјектот да влијае сублиминално, либидинално, на ниво на нагонска реакција а не на ниво на рефлексивна свест. Во оваа област, како и во сферата на медиумите и секојдневната култура, формата е надмоќна над содржината, означителите владеат над означените, нудејќи ни ги празните, безчуствителни, дводимензионални површини на постмодернистичкото опшествено уредување. И повторно, тоа е како машината сама да се управува, без да има потреба да помине низ свесниот ум.

Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 5
Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 5

Сепак, би било преедноставно аргументацијата се заврши овде, повторување на „културалистичката грешка“ би било доколку доцнокапиталистичкото искуство го дефинираме само преку телевизијата, супермаркетот, стилот на живот и рекламирањето, молчешкум преминувајќи преку други активности како што се например проучувањето на Библијата, водењето центар за помош на жени жртви на насилство, приклучувањето кон територијална одбрана или подучувањето на сопствените деца  да зборуваат велшки. Луѓето што водат центри за помош на жени жртви на насилство или ги подучуваат своите деца да зборуваат велшки исто така гледаат телевизија и купуваат во супермаркетите; не станува збор за никаква единствена форма на субјективност (или „не-субјективност“). Едни исти граѓани треба на едно ниво да претставуваат само функција на овој или оној чин на потрошувачка или медиумско искуство, а на друго ниво да имаат етичка одговорност како автономни, самоодредувачки субјекти. Во таа смисла, доцниот капитализам и понатаму има потреба од самодисциплиниран субјект кој ќе биде приемчив за идеолошката реторика – како татко, поротник, работник, домаќинка, додека едновремено преку неговата практика на конзумеризмот и масовната култура се заканува да ги уништи „покласичните“ форми на субјективноста. [3] Лишувањето од секакво значење се претвора во паноптиконот на XXI век.

Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 6
Dr Strangelove, or: How I stop worrying and love the bomb 6

[1]  Ф. Фукујама, „Кеајот на историјата и последниот човек“, Скопје 1994, 524.
[2] Т. Иглтон, „Идеологија“, Скопје 2005, 70-71.
[3] Ibid., 72-23.

*Слики: Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964)

http://static1.pirej.mk/wp-content/uploads/2017/11/9j5n3ivwwljy1920x1080-1024x576.pnghttp://static1.pirej.mk/wp-content/uploads/2017/11/9j5n3ivwwljy1920x1080-150x150.pngИвана ХаџиевскаАнтроПропоидеологија,историја,систем,теоријаКрајот на историјата... Германскиот филозоф Валтер Бенџамин дава една многу интересна теза за историската свест кај човекот. Според него, ние ја доживуваме историјата, ја поимаме, не кога сме движечки дел од неа, од некој нејзин процес, туку ја сфаќаме како Историја само во контекст на некој крај, на некое „проблематично...Нова мисла на пресушената почва.