Настрана теоретската коректност, ви го пренесуваме Kaluminator , првиот дел од есејот на Giorgio Agamben – K. Уште една негова филозофска дистанца посветена на homo sacer, на човекот најден во вонредна состојба и биополитиката која се раѓа таму. Својствено нему и во прониклив стил, Агамбен овојпат го анализира до елементарен атом тоталитаризмот во најдлабоката човечка интима – совеста, а како locus agens на ваква тематска когниција е, кој друг простор, освен кафкијанскиот универзум. Како е внатрешниот судија поврзан со државата [опшеството] и Законот [правото]. Кога почнуваме да се самоклеветиме?

Aleksandar Todorovic Iconostasis of Capitalism -2008
Aleksandar Todorovic – Iconostasis of Capitalism -2008

Kaluminator*

Во римското право, во кое јавниот обвинител имал ограничена улога, клеветата претставувала толку голема закана за оние што делат правда што лажниот обвинител бил казнет така што на неговото чело со жиг испишувале К [почетната буква на изразот клеветник]. Најзаслужен за оваа интерпретација на ПРОЦЕС од КАФКА е Давид Стимил, бидејќи уште од самиот почеток на книгата изгледа дека процесот е сепак – клеветнички. [“Мора некој да го наклеветил Јосиф К., бидејќи едно утро беше уапсен, иако не направил никакво зло„]. К. не значи Кафка, според општото верување кое постои од Макс Брод, туку клеветење, како што сугерира Давид Стимил – потсетувајќи дека Кафка студирал историја на римско право во времето кога подготвувал правничко барање.

Дека клеветата претставува клуч на романот – а можеби и клучот на кафкијанскиот универзум, кој е толку силно обележан со митските сили на правото – станува уште појасно ако додадеме дека буквата К  не значи само калумниа, клеветење, туку може да се однесува и на зборот калумниатор – оној кој лажно тужи, тоа може да значи дека лажниот обвинител самиот е протагонист на романот кој всушност покренал тужбен процес против самиот себеси. Некој кој со клеветење го започнал својот процес е самиот Јосиф К.

Точно тоа е она кое што со внимателно читање на романот се покажува од онаа страна на секое сомневање. Всушност, иако К. од самиот почеток знае дека не е сосема јасно дали е осуден [Јас воопшто не можам да кажам дали сте осудени, јас не ни знам дали сте] му кажува надзорникот веќе при првиот разговор и дека неговата ситуација на уапсен не имплицира на некакви промени во неговиот живот, тој пробува на секој начин да предре во зградите на судот [кои не се баш згради туку судовите се наоѓаат во подруми, поткровја, перални] и да даде побуна за процесот кој се чини дека судиите немаат намера да го отпочнат. Всушност, не станува ни збор за вистински процес, туку за процес кој постои само во мера доколку К признае и кој важи како процес околку колку што К ќе му допушти на истражниот судија во текот на првото сослушување. Но сепак К. оди на суд иако не е повикан и токму во таа прилика признава дека бил наклеветен. На ист начин во текот на разговорот со госпоѓица BÜRSTNER тој сугерира дека неправедно го обвиниле дека ја нападнал [и на некој начин сам се наклеветил]. Затворскиот капелан му се обраќа на К со зборовите – судот не сака ништо од тебе. Tе прима кога доаѓаш и те пушта коа си заминуваш – односно – судот не те обвинува, само ја прифаќа твојата тужба прoтив самиот себеси.

 

Iconostasis of Nacism
Aleksandar Todorovic – Iconostasis of Nacism

 

Во процесот на клевета секој човек се врти против самиот себеси.  Тоа е целта која Кафка сака да ја постигне. Поради тоа неговиот универзум не е трагичен, туку комичен: вината не постои, односно подобро кажано единствената вина е самоклеветата која се основа на тоа ние самите да се обвиниме себеси за непостоечка грешка (односно соптвената недолжност и тоа е комичен гест par excellence).

Тоа е во склад со еден принцип за кој Кафка говори во еден друг текст според кој [изворниот грев, старо зло кое човекот го направил, е основа на обвината која тој ја прави и од која не крева раце, како да му се случила обвина што е против еден исконски грев]. Како и кај клеветата, така и тука, вината не е причина за тужбата туку вината и обвината се една иста работа.

Клеветата како концепт постои само кога тужителот е уверен во невиноста на тужениот, ако тука без постоење на било каква вина која тужениот би можел да ја прифати. Таквото уверување постои во случајот на самообвинувањето и истоверемено е нужно и невозможно. Кај самотужењето, тужениот е сигурен дека е невин, но доколку еден човек се тужи самиот себеси тој исто така е свесен дека станува, односно е крив за клеветата, дека го заслужува нејзиниот знак. Тоа е кафкијанската ситуација. Но зошто К. – и секој човек – се клевети самиот себеси, зошто неправедно се тужи?

Римските правници го прецепирале клеветењето како обид да се заведе тужителот во погрешен правец. Mommsen согледал дека глаголот обвини [аccusare] не е изворно правен технички термин и дека во најстарите извори пример кај Плаут е употребуван повеќе во морална отколку во правна смисла.

Римскиот процес почнува со nominis delatio, со запис на името на тужениот во списокот на тужените на барање на тужителот. Accusare етимолошки потекнува од causa што значи повикан пред суд. Но, causa е темелен правен термин, бидејќи имплицира нешто во оваа сфера, па оттаму фактот дека нештото е темел во една правна ситуација. Од таа перспектива поучен е односот помеѓу causa и res, кој на латински значи предмет. Двата израза припаѓаат на правната терминологија и означуваат нешто што е во некаков процес [во некој правен однос] и се спорни. Меѓутоа, во неолатинските јазици изразот causa го замени изразот res и го отстапи местото на теминот предмет, иако првобитно означуваше преку нејасна терминолошка поврзаност. Предмет – тој толку неутрален и генерички збор, всушност именува нешто што е спорно и нешто што е во право.

Сериозноста на клеветата е во тоа што се поставува како спорен самиот принцип на процесот: моментот на обвинувањето. Бидејќи самиот процес не одредува ниту кривица [која во архаичнотот право воопшто не е нужна], ниту казна, туку процесот го одредува тужбата.  Тужбата е правна категорија par еxcellence, онаа без која би недостасувала целата правна структура: повик на лицето кое е во право. Оттаму правото е во својата суштина тужба [категорија]. А лицето кое е повикано и со право обвинето, ја губи својата невиност и станува предмет [односно причина].

Aleksandar Todorovic - Saint Isms - Saint Bureaucrat
Aleksandar Todorovic – Saint Isms – Saint Bureaucrat

Самоклеветата е дел од стратегијата на Кафка во неговата постојана борба „рака на рака“ со законот. Прво ја става во прашање вината, значи приципот според кој нема казна без вина. Со тоа пак се доведува во прашање и надоместокот врз основа на вина [во списокот глупости на Макс Брод можеме да го додадеме следново: Кафка не се занимава со милост, туку со нејзината спортивност, обвинување]. Како човек воопшто може да биде виновен?,  го прашува Јозеф К. затворскиот свештеник. И се чини дека свештеникот му дава на некој начин за право, говорејќи дека судот не постои, туку „процесот постепено станува пресуда“. Еден модерен адвокат во истата смисла, напишал дека тајната на процесот е во тоа што принципот nulla poena sine iudicio (нема казна без суд) се претвора во мрачен принцип, според кој нема судска постапка без казна, затоа што целата казна е во самата постапка. „Да се има таков случај“, вели тој во една точка вујкото на К., „значи однапред да се изгуби“.

Ова е евидентно во самоклеветата и клеветничкиот процес  воопшто. Клеветничкиот процес е случај во кој ништо не е спорно, каде е спорен самиот спор, односно обвината како таква. А таму каде вината се темели врз основа на фактот дека со тоа почнува процесот, пресудата не може да биде поинаква од самиот процес.

Римските правници покрај клеветата познавале уште два други temeritates односно замрачувања/затемнувања на обвиненијата: praevaricatio, односно „таен договор“ меѓу обвинителот и обвинетиот, кој е симетрично спротивен на клеветата, и tergiversation отстапување од тужбата [за старите Римјани, кои ја виделе аналогијата помеѓу војната и процесот, отстапувањето од тужбата е форма на дезертерство – tergiversare изворно значи „да се сврти грб“].

Јозеф К. е виновен за сите овие три: затоа што се наклеветил; доколку се наклеветил, склучил со себе таен договор и поради тоа не се држи на свето обвинение [и во таа смисла се „извлекува“, бара изговори и го краде времето].

Според тоа, ја разбираме суптилноста на самоклеветењето како стратегија која има тенденција со тоа обвинувањето – повик што правото го упатува на живото битие – го деактивира и го прави без ефект. Бидејќи ако обвинувањето е лажно и ако, од друга страна, обинителот се судира со обвинетиот, тогаш е ставен во прашање самиот темел на импликација на човекот во правото. Во таа смисла единствен начин на афирмирање на сопствените невиност пред законот [и пред силите кои го застапуваат: отецот, венчањето] неправедно да се самобвиниме.

Aleksandar Todorovic - Rent a Coup
Aleksandar Todorovic – Rent a Coup

За клеветењето да може да биде оружје на обраната во борбата со власта, јасно зборува другиот К., протагонистот во романот Замок, кој вели: „Би било наивно и недоволно средство на одбрана“. Кафка потполно е свесен за незадоволството на таа стратегија. Бидејќи правото одговара трансформирајќи го самиот повик на судот и кривичното дело и самообвинувачкиот сопствен темел. Не само што се изрекува осудата во оној момент во кој се препознава неутемеленоста на обвинението, туку и покрај тоа се трансфoрмира и лукавоста на самоклеветникот во сопственото вечно оправдување. Затоа што луѓето не престануваат да се клеветат самите себе а и со другите, правото (односно процесот) е неопходно  за утврдување кое обвинение е темелно, а кое не е. На тој начин правото може самото да се оправда, настапувајќи како штит пред самообвинувачките, девијантни луѓе [на пример, во споредба со религијата, правото е во становита мера вистина и делувало на таков начин]. Ако човекот бил отсекогаш невин,  ако ниту еден човек не може да биде виновен – како изворен грев уште би остало самоклеветењето, неутемеленото обвинение кој човекот го упатува самиот на себе.

Важно е да се разликува самоклеветењето и признанието. Кога Лени му сугерира на К. дека само со признание на вина „дадена е можност да се извлечете“ и со тоа настојува да го припреми на признание, К. повикот одлучно го одбива. Но, сепак во основната смисла целиот процес цели на тоа да го произведе признанието кое веќе во римското право важи како своевидна самоосуда. Правната изрека кажува дека на оној кој признава му е веќе судено [confessus pro iudicatio] и еднаквата вредност помеѓу признанието и самоосудата без напрегање ја утврдува еден од најугледните римски правници: кој признава, т.е се осудува самиот себе [quodammodo sua sentential damnatur]. Но оној кој неправедно се обвинува, поради статусот на обвинет самиот не е во можност да признае и судот може да го осуди како обвинет само ако го признае за невин.

Во таа смисла можеме стратегијата на К. прецизно да ја дефинираме како неуспешен обид да го направи невозможното признание, а не процесот. Кафка во еден фрагмент од 1920 година тврди дека „да се признае сопствената вина и да се лаже е исто. За да можеме да признаеме, потребно е да лажеме“. Се чини дека со тоа се впишува во некоја традиција која одлучно го отфрла секое признание, од Цицерон, кој за признанието кажал дека е „срамотно и опасно“ [turpis et periculosa], до Пруст, кој отворено советувал: „Никогаш не признавајте“ [N’avouez jamais], што се спротивставува на наклонетоста што таа традиција ја ужива во еврејско-христијанската култура.

Во историјата на потрага по признанието посебно е значајна неговата поврзаност со мачењето, на што Кафка не можел а да не биде чувствителен. И додека признанието во римското право од периодот на Републиката било само делумно прифатено и повеќе служело за одбраната на обвинетиот, во периодот на империјата казнената постапка содржела мачење на обвинетиот и на неговите робови како би се извлекле признанија од нив, пред сé кога станувало збор за деликти против власта [како што се здружување, предавство, завера, подлост кон владателот], но и за браколомство, магија и недозволено пророкување. „Да се извлечe вистината“ [veritatem eruere] станало гесло на новата судска рационалност која, поставувајќи ги во тесна врска признанието и вистината, од мачењето создала доказно средство par excellence. Оттаму називот questio, кој во правните извори означува мачење, го претвора мачењето во потрага по вистината [questio veritatis]. Како такво, подоцна го превзема во средниот век Инквизицијата.

 

Aleksandar Todorovic - Saint IsmsAleksandar Todorovic - Saint Isms
Aleksandar Todorovic – Saint Isms

 Штом обвинетиот бил внесен во судската палата, бил подложуван на првото сослушување. По првите колебања или противречности, или ако би се прогласил сам за невин, судијата применувал мачење. Обвинетиот грбно го поставувале на клупата за мачење [eculeus, lat. „мал коњ“, германски израз за мачење – Folter, оттаму и зборот Fohlen, „ждребе“]: рацете се испружени наназад во вис и шаките заврзани со коноп, кој поминувал низ жлеб, така што мачителот [questionarius, tortor] со повлекување на конопот можел да му ги исчаши коските на обвинетиот. Освен таа прва фаза, од која и доаѓа името за мачење – тортура [‘tortura’ од torqueo, „да се свиткува до кршење”], мачењето подразбирало и  камшикување и осакатување со железни куки и гребла. Истрајноста при „барањето на вистината“ била толку голема, така што мачењето можело да се продолжи на повеќе дена, сé додека не се добие признание.

Заедно со проширувањето на праксата за мачење доаѓа до интернализирање на признанието во субјектот, а таквото признание заедно со вистината која мачителот со сила ја извлекувал, станале нешто при кое неговата свест спонтано признава, т.е. присилена е да признае. Изворите изненадувачки бележат случаи на лица кои признале, а притоа да не бидат обвинети, односно признале дури потоа кога во процесот  веќе биле ослободени; но признанието, доколку гласот на совеста [confessio conscientiae vox] има доказна предност во таквиот случај, на обвинетиот кој признал вина, имплицира осудување.

Се чини дека скоро морбидната внимателност на Кафка ја повлекла битната врска меѓу мачењето и вистината. Во своето писмо до Милена Јасенски од ноември 1920 пишува вака: „Да, мене измачувањето ми е и тоа како важно, јас и не правам ништо друго освен мачење и бидување мачен. Од слична причина… имено, да слушнам од проклетите усни, проклети зборови.“ Два месеци предходно во испратеното писмо прикачил ливче со слика од направа за мачење која сам ја измислил и чие делување го појаснил со следните зборови: „Кога човекот е така заврзан, половите пополека се туркаат нанапред се додека не се расчеречи човекот во средината“. Кога неколку дена предходно ја споредува својата ситуација со положба на човек кому главата му ја стегаат во менгеме со завртки на слепоочниците, потврдува дека мачењето служи за изнудување признанија: „Различно е само тоа што веќе имам искуство, па веќе не чекам да вриснам откако ќе ми го наместат менгемето за да ми изнудат признание, туку почнувам да врискам веќе додека го носат.

Дека не станува збор за епизоден интерес, доказ е расказот ВО КАЗНЕНАТА КОЛОНИЈА, расказ кој Кафка го напишал за неколку дена во октомври 1914 година, кога привремено го прекинал пишувањето на Процес. Во него, се кажува дека „машината“ која ја измислил „предходниот командант“ истовремено е направа за мачење и за извршување на смртна казна [тоа на патникот му го сугерира самиот офицер кога вели: „кај нас луѓето ги мачеа само во средниот век“, спречувајќи го со тоа во можниот приговор]. Токму поради спојувањето на тие две функции, казната која машината ја извршува се поклопува со некоја посебна questio veritatis при која вистината не ја открива судијата, туку обвинeтиот одгатнувајќи го записот кој греблото му го врежува на телото: „И на најголемиот глупак конечо му светнува. Почнува тоа од очите, а оттаму се шири на сите страни. Тоа е таква глетка која може човек да го натера и самиот да легне под греблото. Веќе ништо не се случува, само осудениот почнува да го одгатнува текстот и ги напрчува усните како нешто да наслушнува. Видовте и сами дека не е лесно да се дешифрира текстот со очите; но осудениот го одгатнува преку раните. Тоа впрочем е голема работа, за која се потребни шест часа. А потоа греблото целиот го набива на шилците и го фрла во јамата каде пламнува во крвава вода и оган“.

 

Aleksandar Todorovic - Saint Isms - Speak no Evil
Aleksandar Todorovic – Saint Isms – Speak no Evil

Расказот Во казнената колонија Кафка го напишал за време на пишувањето на Процес и положбата во која е осуденикот претставува повеќеслојна аналогија со ситуацијата во која е насочен К. Како што К. не знае за што е обвинет, така ни осуденикот од расказот не знае дека е осуден, освен тоа не ја знае ни осудата [„Не би му вредело ни да му се кажe. Ќе го дознае тоа на своето тело“, му објаснува офицерот на патникот]. Се чини дека двете приказни завршуваат со извршување на смртна пресуда [која во расказот офицeрот си ја наложува себеси наместо на осуденикот]. А токму подразбирањето таков заклучок е она што треба да се проблематизира. Дека не станува збор за егзекуција, туку само за мачење, во  расказот е јасно кажано токму во моментот кога машината почнува да се распаѓа и кога веќе нема можност да ја изврши својата функција: „Тоа веќе не беше мачење какво што сакаше офицерот, туку дирекно убиство.“ Вистинската употреба на машината е во мачењето како  questio veritatis; смртта до која се доаѓа при мачењето е само колатерален ефект при откривањето на вистината. Кога машината овозможува осуденикот подолго да ја дешифрира вистината на своето тело, на место на мачењето стапува едноставно убиство.

Од таа перспектива, потребно е повторно да се прочита заклучното поглавје од Процес. И во тамошниот случај не станува збор за егзекуција на пресудата, туку за глетка на мачењето. Мажите со цилиндри, кои на К. му се причиниле како второстепени театарски глумци или пак „тенори“, не се крвници во техничка смисла, туку questionarii кои настојуваат од него да изнудат признание, за кое никој до тој момент не го ни прашал [ако е вистина дека К. неправедно се самообвинил, можеби токму признанието за таквото клеветење е она што тие мажи сакаат да извлечат од него]. Потврдување за тоа е нивната невообичаена дискретност при првиот контакт со К., кој потсеќа на напнатоста на заврзаните раце и положбaта на обвинетиот при  questio, иако во неговиот случај осуденикот е држан во ваква положба: „Рамената ги држеа одма зад неговите, рацете не ги свија туку со нив ги превија рацете на К., а подолу ги прицврстија шаките на К. со прописно, извежбано движење на кое човек не може да се спротиставува. К. круто одеше помеѓу нив и сега сите тројца образвуаа една таква целина, што кога некој би удрил еден од нив, би ги разбил сите тројца.“

 

Aleksandar Todorovic - Iconostasis of Communism
Aleksandar Todorovic – Iconostasis of Communism

И во завршната сцена, кога мажите го наслонуваат К. на камен и неговото држење е „изнасилено и неуверливо“, повеќе станува збор за чинот на мачење, кое се завршило лошо, отколку за усмртувањето само по себе. И како што офицерот од казнената колонија не ја наоѓа вистината која ја барал во мачењето, така и К. смртта повеќе го потсеќа на убиство отколку на заклучок од questio veritatis. На крајот, на К. имено му недостасува сила да го направи она за што знаел дека е негова должност: „ножот, додека лебдел над неговата глава од рака во рака, самиот да го дофати и сам да се прободе“. Кој сам себе се наклеветил, својата вистина можел да ја  признае само така што би се мачел. Било како што било, мачењето како истрага за вистината во тој случај ја промашило својата цел.

К. (и секој човек) се самоклеветува за да му избега на законот, на обвинението, кое законот неизбежно му го наменува и пред кое невозможно е да се побегне („Но јас не сум виновен“, вели К., „Тоа е забуна. Како може човек воопшто да биде виновен. Па сите сме ние луѓе, едниот како и другиот“. „Тоа е точно“, рече свештеникот, „но така обично говорат виновниците“). К. постапувајќи на таков начин, станува сличен на затвореникот за кој Кафка раскажува во еден фрагмент: затвореникот „гледа како на затворското двориште стојат бесилките и погрешно помислува дека се наменети нему, затоа преку ноќ побегнува од својата ќелија и се беси на нив“. Оттука двосмисленоста на правото, кое има корени во самоклеветата на поединеците, а сепак им  се представува како ним туѓа и виша сила.

На таков начин е потребно да се чита параболата за Портите на Законот за која во сцената во катедралата свештеникот му раскажува на К. Портите на Законот се обвинението низ кое идивидиумот влегува во правото. Но правото и конечното обвинение го изрекува самиот обвинет  [иако во облик на самоклеветење]. Стратегијата на законот затоа се темели на тоа, обвинетиот самиот да верува дека обвинението [веројатно] му е наменето нему, дека судот [веројатно] нешто бара од него и дека [веројатно] во тек е процес кој се однесува токму нему. Всушност, нема никакво обвинение и никаков процес, барем не до моментот кога онoј кој верува дека е обвинет, не се обвини самиот себеси.

Тоа е законот на „измамата“ [Täuschung] за кое во параболата зборува свештеникот [„Во воведните списи на законот се зборува за тоа мамење: Пред Законот стои вратар“]. Проблемот не е толку во тоа кој мами вратарот] и кој е измамен [човекот од селото], како што верува К., ниту во тоа дали се двете изјави на вратарот [„да му дозволи влез нему“ и „овој влез е одреден само за него“] во противречност или не. Тие две изјави во секој случај означуваат: „ти не си обвинет“ и „обвинението се однесува само на тебе, само ти можеш да се обвиниш себеси и обвинет си“. Накратко, изјавите се покана за самоклеветење, покана да се падне во стапицата на процесот. Затоа празна е надежта на К. дека свештеникот може да му даде „одлучен… совет“, кој би му помогнал, но не во врска со тоа како би можел да влијае врз процесот, туку како да го избегне за да живее засекогаш надвор од него.

Всушност и свештеникот е вратар, но и тој „припаѓа на судот“ и вистинската измама е во тоа дека постојат чувари, односно луѓе [или ангели: еврејската јудејска традиција на чување на Портите на Законот е една од функциите на ангелите] – од најнизок функционер до адвокат и највисок судија – чија цел е да ги припремат другите луѓе на тоа да се обвинат самите, односно да ги насочат кон тоа сами да минат низ портите кои не водат никаде, освен кон процесот. Можноста која се дава пак, можеби сепак да содржи „совет“. Не станува збор за проучување на Законот, кој во себе не говори за  вината, туку за „долгогодишното проучување на вратарот“ [in dem jahrelangen Studium des Türhüters], на кому човекот од селото непрекинато му се посветувал во своето пребивалиште пред Законот. И заблагодрувајќи се на тоа проучување, на тој нов Талмуд, човекот од селото, наспроти Јозеф К., успева сé до крајот да живее вон процесот.

останатиот дел од текстот може да го прочитате тука.

*Извор: Peščanik

Александар Тодоровиќ е роден во 1982, Белград – Србија.
Завршил на Академијата за ликовни уметности во Белград [2002-2007]. Неговата уметност е општествено, политички и културолошки ангажирана. Тодоровиќ истовремено работи како независен илустратор, графички дизајнер и со цртање на стрипови.

http://static1.pirej.mk/wp-content/uploads/2017/08/Webp.net-resizeimage-1024x673.jpghttp://static1.pirej.mk/wp-content/uploads/2017/08/Webp.net-resizeimage-150x150.jpganonimenВизуелноКнижевностанализа,апсурд,визуелна уметност,историја,книги,книжевност,модернизам,постмодернизам,приватност,режим,систем,слобода,толкување,уметностНастрана теоретската коректност, ви го пренесуваме Kaluminator , првиот дел од есејот на Giorgio Agamben - K. Уште една негова филозофска дистанца посветена на homo sacer, на човекот најден во вонредна состојба и биополитиката која се раѓа таму. Својствено нему и во прониклив стил, Агамбен овојпат го анализира до...Нова мисла на пресушената почва.